Jest to gatunek byliny należący do rodziny babkowatych, w których występuje około 250 gatunków na świecie, a w Polsce rośnie dziko 8 gatunków. Są to rośliny jednoroczne i byliny o liściach odziomkowych zebranych w rozetę.

Inne nazwy zwyczajowe to: babka – wąskolistna, zaostrzona, długolistna, koniczynowa, języczki – psie, baranie, polne, ziele lachnera, żywiec, łozorki, kopiczki, skołorzęć.

 Występowanie i środowisko

W stanie dzikim, dzięki dużej wytrzymałości na różne warunki środowiskowe, roślina ta występuje niemal w całej Europie, w Afryce Północnej oraz Azji Zachodniej, aż do Himalajów i jej części środkowej. Zawleczona została także do Ameryki Północnej, Środkowej i Południowej i do Australii. Występuje nawet na Madagaskarze. Bardzo pospolita w Polsce, szczególnie na niżu oraz w górach po piętro regla górnego.

Rośnie na łąkach, pastwiskach, trawnikach, przydrożach, zboczach i polanach. Można spotkać ją też na torfowiskach, nieużytkach i miedzach. Lubi lekkie i przewiewne gleby czarnoziemne lub gliniasto – piaszczyste. Często spotykana jako roślina ruderalna. Występuje jako chwast w koniczynie i lucernie. Ze względu na stosowanie herbicydów coraz rzadziej występuje w stanie naturalnym.

Opis rośliny

Babka lancetowata to roślina o krótkim uciętym kłączu i wiązkowym systemie korzeniowym, z którego wykształca się przyziemna rozeta liści. Liście lancetowate wzniesione, nielicznie ząbkowane, ostre, ciemnozielone, o 3-7 równoległych nerwach, zwężone w krótki, pochwiasty, owłosiony ogonek.

Zamiast pędów z rozetki liściowej wyrasta od 1 do 3 bezlistnych szypułek kwiatostanowych. Są znacznie dłuższe od liści i głęboko bruzdkowane (do 40 cm). Na szczycie szypułek drobne kwiaty zebrane są w krótki kłosokształtny kwiatostan (1-3 cm). Kwiatki są drobne, niepozorne, białe do brunatno-różowych. Osadzone są w suchobłoniastych przysadkach. Podczas kwitnienia wyraźnie widoczne są wydłużone i cienkie białawe nitki pręcików, które kończą się żółtawymi pylnikami. Korona zrostopłatkowa, ma krótką rurkę i cztery płatki. Kwiaty są wiatropylne, ale i owadopylne. Kwitnie od maja do września.

Owocem jest jajowata torebka, w której znajduje się 1-2 nasion. Mają one kształt czółenek, są brunatnoczerwone, gładkie i błyszczące. Jedna roślina wytwarza około 1000 nasion.

Działanie

Liście babki zawierają glikozydy (aukubina) o działaniu antybiotycznym, śluzy, sole mineralne (wapń, krzem, żelazo, sód, mangan, miedź molibden, glin oraz dużo potasu, fosforu, cynku i boru), witaminy A, C i K (o działaniu przeciwkrwotocznym), pektyny, garbniki, kwasy organiczne, flawonoidy, karoteny i enzymy.

Babka lancetowata znana jest ze swoich właściwości leczniczych. Ziele pełne jest substancji bioaktywnych, które wpływają pozytywnie na organizm człowieka. Surowcem leczniczym są liście, ale czasem i nasiona. Śluzy z liści działają osłaniająco na przewód pokarmowy i chronią błonę śluzową przed samotrawieniem. Właściwości te są cenne w przypadku choroby wrzodowej, powodującej nadmierną produkcję kwasu solnego w żołądku. Związki czynne zwiększają także ilość śluzu wytwarzanego w oskrzelach, rozrzedzają go, co ułatwia oczyszczanie się dróg oddechowych i znosi suchy uporczywy kaszel. Wyciągi z liści mogą być korzystne w leczeniu stanów zapalnych spojówek i powiek. Działają antyseptycznie, przyspieszają gojenie trudno gojących się ran, czyraków, oparzeń i innych dermatoz.

Zastosowanie

W kosmetyce:

• – wyciąg z liści stanowi składnik lotionów, kremów i maseczek przeznaczonych do pielęgnacji cery tłustej ze skłonnością do trądziku,
• – z rozdrobnionych świeżych liści wykonuje się maseczki,
• – świeżo wyciśnięty sok stosuje się do płukanek do włosów przetłuszczających się lub ze skłonnością do łupieżu i wypadania,
• – świeże liście można przykładać na otartą skórę oraz na miejsca po użądleniu przez owady, działają kojąco oraz likwidują obrzęk i swędzenie.

W kuchni:

• – świeże liście, zebrane przed kwitnięciem, wykorzystuje się do przygotowywania sałatek wiosennych, dodaje się je również do białego sera oraz zup,
• – drobno posiekane liście wykorzystywane bywają jako farsz do omletów lub do smażenia we francuskim cieście,
• – suszone liście w małych ilościach dodawane są do zup, sosów, gulaszu, sałatek, twarogów,
• -napar z suszonych liści można pić zamiast herbaty,
• – liście babki można gotować tak jak kapustę,
• – nasiona mogą być gotowane jak kasza lub mielone i dodawane do ciastek i chleba, smakują jak siemię lniane.

Inne zastosowania:

• – czasami uprawiana w ogródkach przydomowych, odmiana o ozdobnych liściach,
• – suszone liście wchodzą w skład niektórych tytoni fajkowych,
• – nasiona babki bogate w tłuszcz i białko są cennym dodatkiem do karmy ptaków dzikich (zięba) i hodowlanych (kanarek).

Ciekawostki

• Nazwa gatunkowa Lanceolata wywodzi się od kształtu blaszki liściowej – „mała włócznia”.
• Święta Hildegarda zalecała babkę jako źródło siły dla ciała i ducha: „Ziele babki jest z natury zimne i tworzy w tym zimnie przyjemną mieszankę, a kto ugotuje ją w winie i także gorące wino wypije, tego ono uwolni od gorączki… A przygnębionego ducha ludzkiego rozwesela i wspomaga i wzmacnia”.
• Chiński cesarz Shennong w swoim zielniku napisanym ok. 5000 lat temu podzielił zioła, w zależności od ich działań leczniczych, na trzy grupy: „książąt”, „ministrów” i „asystentów”. Babkę zaliczył do grupy książąt. W starożytnych Chinach roślinę tę otaczano szczególnym kultem.
• Starożytna grecka i rzymska medycyna uważała babkę za lek na 24 choroby i zalecała jej nasiona przy czerwonce, na kaszel i lepsze gojenie się ran.
• Babka znana była w Persji i Arabii.
• W starożytności zalecano sok na ukąszenia skorpionów i węży, a w średniowieczu na złamania i opuchlizny a także jako antidotum na miłosne czary.
• Syreniusz zalecał zażywanie babki w trzech postaciach: naparu, soku i proszku, na zaflegmione drogi oddechowe, w chorobach pęcherza, przy febrze.
• W Rosji leczono nasionami babki stany zapalne jelit oraz zaparcia. Liście zalecano przy ostrym zapaleniu oskrzeli, skaleczeniach, oparzeniach, ropniach, nocnym moczeniu się i bólach zębów.
• Litwini mieszali świeży sok z winem i w ten sposób sporządzali lek na krwotoki wewnętrzne.
• Szwajcarski ksiądz Johann Künzle stwierdza w swoich publikacjach, że babka jak żadna roślina oczyszcza krew, płuca oraz żołądek.
• Niektóre ze szczepów Indian nazywały babkę „śladem białych twarzy” to znaczy, że zaczyna ona rosnąć w miejscach gdzie pojawili się Europejczycy.
• Stare księgi zielarskie podają, że nasiona zażywane codziennie przeciwdziałają tworzeniu się kamieni, a roztarte liście z solą przyłożone na szyję leczą wole. Liście polecano też przy zakrzepicach i likwidacji guzów.
• Zmiażdżone liście służą do nacierania miejsc pokłutych przez komary, pszczoły, osy i inne insekty, po okładzie mija ból i znika obrzęk.
• Korzenie babki używano na rany i na ukąszenia jadowitych gadów, a gotowane podawano w leczeniu malarii.
• Liście włożone do butów „usuwają” pęcherze na stopach.
• Miazga z liści to popularny od lat środek na rany, nawet takie, które bardzo ciężko się goją. Zawdzięcza się to min. cynkowi, w który babka jest bogata.
• Przez wieki uważano, że babka to musi być roślina pomocna w zranieniach skoro nie ginie nawet na uczęszczanych drogach mimo deptania przez końskie kopyta i rozjeżdżana żelaznymi obręczami kół.
• W medycynie ludowej zastosowanie lecznicze mają wszystkie gatunki babki i wszystkie części rośliny.
• Roślinę tę chętnie zjadają dzikie zwierzęta. W pierwszych dwóch tygodniach życia koźląt i saren stanowi aż ¼ pożywienia.
• W niektórych krajach wysiewa się babkę wraz z koniczyną w przekonaniu, że jest doskonałą karmą dla owiec.
• Soku z babki używa się do produkcji cukierków od kaszlu.
• W Rumunii przygotowuje się sałatki ze świeżych liści zebranych przed kwitnieniem i podaje się je w okresie postu.
• Liście po usunięciu nerwów i ugotowaniu używa się wraz z liśćmi mniszka i pokrzywy do wiosennych kuracji wzmacniających i odtruwających.
• W przekazach ludowych mówi się, że babka to „Królowa dróg”. W rękopisie z XI wieku zapisana jest anglosaska modlitwa do dziesięciu ziół: „…I ty babko, matko roślin, otwarta ku słońcu, potężna we wnętrzu, nad którą skrzypiały wozy, nad którą przejeżdżały konno kobiety i narzeczone i galopowały parskające byczki. Wszystkiemu stawiałaś opór i przeciwstawiasz się wszystkiemu. Tak też przeciwstawiasz się truciźnie, zarazie i nieszczęściu, które toczy się przez kraj…”

Jak dawniej tak i dzisiaj choroby wszelkiego rodzaju nas trapią, a babka lancetowata i zwyczajna wychwalana jest we wszystkich książkach… więc coś w tym musi być.