Harcerski Klub Ekologiczny Zimorodek

POKRZYWA ZWYCZAJNA (Urtica dioica)

Pokrzywy należą do rodziny , której nadały nazwę pokrzywowatych. Rodzina ta obejmuje 33 gatunki roślin występujących w strefach umiarkowanych całego świata.

Bliskimi ich krewniakami są konopie oraz chmiel. To gatunek byliny dwupiennej zwanej też pod nazwami: pokrzywa dwupienna, wielka, parząca, żgajka, parzawka.

WYSTĘPOWANIE:

Pokrzywa rozpowszechniona jest na całej kuli ziemskiej z wyjątkiem strefy tropikalnej. Zasięgiem obejmuje Europę, umiarkowane strefy Azji i Ameryki, Afrykę Północną i Polinezję. W Polsce bardzo często na całym niżu, a w górach po rygiel dolny, rzadziej spotykana aż do piętra kosodrzewiny.

SIEDLISKO:

Rośnie w żyznych lasach liściastych, na polanach, pastwiskach, przychaciach i w zaroślach, a przede wszystkim jednak jest to roślina nitrofilna. Nitrofilna to znaczy preferująca gleby bogate w azot i dlatego jako tak zwana roślina ruderalna występuje często w pobliżu siedzib ludzkich. Jej obecność wskazuje, że podłoże na którym rośnie jest bogate w składniki odżywcze.

Preferuje miejsca choć częściowo zaciemnione, przy płotach, w ogrodach wzdłuż cieków wodnych na glebach zasobnych w sole mineralne o odczynie obojętnym.

WYGLĄD ZEWNĘTRZNY:

Pokrzywa to bylina wysokości 30-150 cm. Posiada silne czołgające się kłącze z żółtymi rozgałęzionymi rozłogami.

Jej łodyga jest czterokanciasta łykowata i wyniosła pokryta włoskami parzącymi, zazwyczaj nierozgałęziona.

Liście też pokryte są krótkimi szczecinkami i włoskami parzącymi zawierającymi kwas mrówkowy i substancję podobną do histaminy. Liście na łodydze ustawione są naprzeciwlegle ogonkowe długości do 10 cm, jajowato sercowate zaostrzone brzegiem głęboko ząbkowane, z długim ząbkiem na szczycie z przylistkami, ciemnozielone, matowe ale nieco błyszczące.

Kwiaty są niepozorne zielonkawe i nie służą przywabianiu owadów. Pokrzywa jest bowiem rośliną wiatropylną i do tego dwupienną. Oznacza to że kwiaty męskie i żeńskie występują na różnych osobnikach.

Kwiatostany wyrastają z kątów liści na długich i wiotkich łodyżkach, z czterodzielnym okwiatem. Najlżejszy powiew wiatru sprzyja ich ruchowi i pyleniu kwiatów męskich, składają się one z 4 pręcików, w żeńskich kwiatach jest 1 słupek z pędzelkowatym znamieniem, po przekwitnieniu są zwieszone wzdłuż łodygi.

Okres kwitnienia przypada od czerwca do października.

Owocem pokrzywy są jednonasienne orzeszki, bogate w tłuszcze i białka, są chętnie zjadane przez mrówki. Owady te zbierają orzeszki pokrzyw i transportują w kierunku swojego mrowiska, często gubiąc je po drodze. Zjawisko to nazywane jest myrmekochorią. Jest to przykład symbiozy – mrówki czerpią korzyść uzyskując pokarm, natomiast roślina ma zapewnione rozsiewanie nasion.

SUBSTANCJE CZYNNE I ICH DZIAŁANIE

Pokrzywa to jedna z cenniejszych roślin stosowanych w fitoterapii, powszechnie znana jako skuteczny środek wzmacniający i oczyszczający cały organizm. Do podstawowych substancji czynnych jakie zawierają liście tej rośliny należą:

• barwniki roślinne – chlorofil a i b, ksantofil, beta - karoten

• witaminy K, C, B2, E i A

• kwasy krzemowy, mrówkowy, octowy, glikolowy i askorbinowy

• składniki mineralne: żelazo, magnez, wapń, krzem, mangan

• składniki lotne – 2- metyloheptanon

• aminy: histaminę, acetylocholinę, serotoninę

• garbniki i śluzy.

Korzenie zaś bogate są w lipidy, fitosterol, sole mineralne, substancje woskowe, lecytyny i rozpuszczalną krzemionkę.

Surowcem zbieranym do celów leczniczych są liście zbierane przed kwitnieniem oraz korzenie wykopywane jesienią lub wczesną wiosną. Surowcem jest również sok uzyskiwany ze świeżych pędów.

Obecnie gdy znamy skład chemiczny i działanie pokrzywy możemy stwierdzić, że jest ona jednym z najbardziej wszechstronnych leków ziołowych.

Składniki pokrzywy uzupełniają brakujące w organizmie ludzkim niezbędne substancje w prawidłowej przemianie materii jak: witaminy lub biopierwiastki.

Dzięki tak dużej zawartości różnych substancji pokrzywa jest wykorzystywana przy leczeniu wielu schorzeń, oto przykłady niektórych z nich:

• wyciąg z liści – działa moczopędnie i oczyszcza organizm ze szkodliwych produktów przemiany materii,

• działa przeciwbiegunkowo,

• zapobiega drobnym krwawieniom przewodu pokarmowego,

• wpływa na zwiększenie poziomu hemoglobiny w osoczu i zwiększa ilość krwinek czerwonych,

• jest pomocny w problemach gastrycznych i obniża poziom cukru we krwi,

• stosowany w leczeniu żylaków, anemii i awitaminozie,

• poprawia pracę trzustki, nerek i wątroby,

• poprawia perystaltykę jelit,

• pobudza wytwarzanie interferonu i antygenów wirusowych co zwiększa odporność organizmu na tego rodzaju infekcje,

• wyciąg z korzenia wpływa na obniżenie ciśnienia tętniczego.

Wyciągi z pokrzywy stosowane zewnętrznie przeciwdziałają łupieżowi, łojotokowi skóry i wypadaniu włosów. Stosuje się je do płukania jamy ustnej i okładów.

Parzące właściwości świeżych liści wykorzystuje się w bólach reumatycznych dla rozgrzania stawów i mięśni.

Chlorofil otrzymywany z pokrzywy wykorzystuje się w leczeniu choroby popromiennej. Używany miejscowo sprzyja gojeniu się ran, czyraków i wrzodów. Napary zaleca się również osobom mającym skłonności do nadmiernego pocenia się.

W lecznictwie ludowym pokrzywa bywa także zalecana jako środek przydatny w zwalczaniu zapalenia stawów, anemii, owrzodzenia żołądka, podagry, epilepsji, chorób dróg oddechowych a nawet histerii.

 
"Obecność pokrzywy w środowisku jest potrzebna niektórym gatunkom motyli do przeobrażenia zupełnego i warunkuje wystąpienie ich postaci dorosłej. Na liściach pokrzywy żerują gąsienice szewnicy miętówki, rusałki admirała, pokrzywnika pawika, ceika i kratkowca. Tępienie pokrzywy jako tzw. chwastu powoduje w konsekwencji eliminację gatunków z tą rośliną związanych"

CIEKAWOSTKI:

• Urtica to starorzymska nazwa pokrzywy, pochodzi od łacińskiego uro (palę, piekę, parzę). Nazwa gatunkowa dioicus oznacza dwudomowy, rozdzielnopłciowy ( z gr. dis-to podwójnie, dwa razy i oikos – dom)

• Pokrzywa zwyczajna nie jest jedynym występującym w Polsce przedstawicielem. Poza nią spotykamy u nas również, nie pochodzącą z naszej rodziny flory, jednoroczną i jednopienną pokrzywę żegawkę oraz uprawianą kiedyś na włókno, a obecnie zdziczałą pokrzywę konopiolistną.

• Pokrzywa bywa mylona z jasnotą białą należącą do rodziny jasnotowatych, która jest rośliną o podobnych liściach, lecz nie posiadająca włosków parzących, a za to odznaczająca się białymi kwiatami ustawionymi na kilku poziomach wokół kwadratowej łodygi.

• Przedstawiciele rodziny pokrzywowatych mogą przybierać formy epifitów czyli rosną na innych roślinach, lian, krzewów oraz drzew. Dostarczają przędzy zbudowanej z prawie czystej celulozy.

• Pokrzywę jako roślinę przędzalniczą omówił jako pierwszy w XII wieku Albert Wielki. Największy rozkwit tkactwa pokrzywowego przypadł na XVII wiek później to roślinę wyparły bawełna i jedwab

• Z pokrzywy zwyczajnej włókno otrzymywane z jej łodyg jest długie i mocne. Kiedyś powszechnie wykorzystywane do produkcji szpagatu, lin a nawet tkanin

• Mieszkańcy Sachalinu od wieków wykorzystywali pokrzywę do otrzymywania przędzy z której pletli powrozy i sieci rybackie. Podobnie postępowali rybacy z Kamczatki, którzy włókna pokrzywy wykorzystywali do produkcji sieci odznaczających się trwałością i lekkością, długo nie nasiąkały wodą i nie gniły

• W XIX wieku w Europie w pokrzywy wyrabiano tkaniny i sita do przesiewania mąki

• Podczas I wojny światowej w Niemczech z pokrzywy wytwarzano materiały ubraniowe, ze względu na brak bawełny

• Obecność pokrzywy w środowisku jest potrzebna niektórym gatunkom motyli do przeobrażenia zupełnego i warunkuje wystąpienie ich postaci dorosłej. Na liściach pokrzywy żerują gąsienice szewnicy miętówki, rusałki admirała, pokrzywnika pawika, ceika i kratkowca. Tępienie pokrzywy jako tzw. chwastu powoduje w konsekwencji eliminację gatunków z tą rośliną związanych

• W liściach pokrzywy przewozi się raki i ryby by zachowały świeżość podczas transportu

• Pokrzywa jest surowcem do produkcji kosmetyków i środków higieny. Z liści otrzymuje się chlorofil a i b, którego zawartość w świeżej masie dochodzi do 5 %. ma on szerokie zastosowanie w produkcji kremów, maseczek i toników

• Dodaje się ją do mieszanki dla drobiu i innych zwierząt hodowlanych, gdyż wartość odżywcza nie odbiega nawet od roślin strączkowych

• Młode pędy pokrzywy dodaje się do sałatek i szpinaku po uprzednim sparzeniu w temp. 600C (w tej temperaturze inaktywuje się histamina i kwas mrówkowy, które są odpowiedzialne za parzące właściwości pokrzywy). Z pokrzyw robi się także zupę oraz klopsy dodaje się też młode liście do jajecznicy

• Jest najbardziej wartościową rośliną do zaprawiania piwa w związku z tym niekiedy bywa uprawiana

• Dla Słowian pokrzywa była rośliną magiczną używaną do ochrony przed demonami i urokami. Wykorzystywana była w postaci naparów o właściwościach eterycznych, którym należało skropić ubranie i siedziby mieszkalne. Obyczaj ten był jedną z metod egzorcyzmu miał przywracać spokój ludziom i domowi, oczywiście ze złej energii i nieprzyjemnych uczuć,

• Przed nadejściem burzy palono pokrzywę wierząc, iż zapobiegnie uderzeniom pioruna w gospodarstwo,

• Energetycznie pokrzywa powiązana jest z planetą Mars,

• Niegdyś uważano, że pokrzywa jest rośliną magiczną niezawodną w pokonywaniu strachu lub w łowieniu ryb ręką,

• Stosowano ją też w magii i weterynarii ludowej, tradycje ludowe obdarzały pokrzywę diabelską mocą,

• W wierzeniach i opowieściach w roślinie tej najczęściej pojawiały się różne zjawy,

• Dioskurides odnajdował w jej nasionach macerowanych w winie z rodzynkami cechy afrodyzjaku,

• Dioskurides i Pliniusz opisali pokrzywę i jej zdolność do tamowania krwotoków.