Należy do rodziny kapustowatych, krzyżowych. Jest to rodzina roślin zielnych, rzadziej drzew i krzewów, należąca do rzędu kapustowców. Liczy 381 rodzajów i około 3700 gatunków.

Kapustowate to bardzo ważna rodzina z punktu widzenia człowieka. Zawiera wiele gatunków mających znaczenie w rolnictwie, ogrodnictwie jak i gatunki roślin zielarskich.

Występowanie i siedlisko

Czosnaczek występuje na obszarze Europy, Azji zachodniej, na Półwyspie Indyjskim i w Afryce północnej. Rośnie także w Ameryce Północnej gdzie został introdukowany (sztucznie wprowadzony na obszar niebędący jego naturalnym areałem w celu biologicznego zwalczania szkodników roślin). Z powodu braku naturalnych szkodników i szybkiego rozpowszechniania się uznano go za gatunek inwazyjny.

Pospolity w całej Polsce, poza częścią północno-wschodnią gdzie spotykany jest rzadziej, w górach po regiel dolny. Najczęściej rośnie w lasach liściastych, grądach, buczynach i łęgach, a zwłaszcza w lesie lipowo-klonowym i w łęgu jesionowo – wiązowym, w zaroślach łęgowych i nadrzecznych, w starych parkach i cienistych rowach. Preferuje gleby gliniasto-piaszczyste i żwirowe, o dużej zawartości próchnicy i składników pokarmowych, o odczynie obojętnym, wilgotne.

Opis rośliny

Czosnaczek jest rośliną dwuletnią. Posiada korzeń palowy, pojedynczy o barwie kremowej. W pierwszym roku wegetacji wypuszcza rozetę liści blisko gruntu, która pozostaje zielona przez całą zimę. Wiosną drugiego roku wykształca pojedynczą łodygę, a jeśli roślina rośnie w nasłonecznionych miejscach łodygi mogą być krzaczaste.

Łodyga osiąga 30-60 cm wysokości jest prosto wzniesiona, gęsto ulistniona, kanciasta, w dolnej części owłosiona. Liście roślina ma nagie, cienkie, o silnym zapachu czosnku. Dolne długoogonkowe, nerkowate, karbowano-ząbkowate, górne z krótszym ogonkiem jajowato-sercowate, zatokowo-ząbkowane.

Kwiaty – małe, zebrane w grona, wyrastające z kątów najwyższych liści. Kwiaty mają cztery jasnozielone działki kielicha, cztery białe płatki korony, sześć pręcików (z których 4 są dłuższe) i słupek górny. Kwitnie w miesiącach kwiecień – czerwiec.

Owocem jest wzniesiona, równowąska, czterograniasta łuszczyna o długości 3-6 cm, osadzona na grubej szypułce.

Nasiona szorstkie, brunatne do czarnych. Pojedyncza roślina może wydać setki nasion, które rozsiewają się na kilka metrów wokół.

Po wydaniu nasion liście obumierają, a sucha łodyga z częścią owoców pozostaje jeszcze przez lato.

Zastosowanie w medycynie

Głównymi składnikami rośliny są garbniki, fitoncydy, glikozydy, enzymy, wapń, fosfor, żelazo, witamina C i olejek eteryczny. Działanie tych składników jest antyseptyczne, bakteriobójcze, odtruwające, przeciwpasożytnicze, przyśpieszające gojenie ran, rozkurczowe i wzmacniające.

Odwar z ziela używany jest w biegunkach, zaburzeniach przemiany materii, robaczycy jelitowej.

Okłady stosuje się w grzybicy skóry, owrzodzeniach, trudno gojących się ranach. Tampony nasączone sokiem leczą żylaki odbytu, a wprowadzone do nosa tamują krwawienie. Kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela mają działanie antyseptyczne, gojące, pomagają w leczeniu zmian skórnych. Jedzony na surowo wzbogaca organizm i pomaga przy infekcjach i nieżytach górnych dróg oddechowych. Nalewkę z czosnaczku można wcierać w obolałe i reumatycznie zmienione miejsca.

Ciekawostki

• Nazwa rodzajowa Alliaria pochodzi od allium (czosnek) i dotyczy charakterystycznego zapachu rośliny. Nazwa gatunkowa patiolatus to ogonkowy.
• Roślina lecznicza i przyprawowa – wszystkie części tej rośliny zawierają olej czosnkowy i musztardowy.
• Jedna z najstarszych odkrytych w Europie przypraw do gotowania. Nasiona stosowano jak pieprz.
• Liście wykorzystywane we Francji jako składnik sałatek.
• Używany dawniej do okładania ropiejących i trudno gojących się ran i wrzodów.
• Spożywany przez krowy i owce może spowodować nieprzyjemny smak mleka.
• Kwiaty produkują słodki nektar, który zbiera się u podstawy kielicha i wabi liczne pszczoły, muchy i chrząszcze. Na liściach żerują larwy wielu gatunków motyli, w tym zorzynek rzeżuchowiec.
• W Europie aż 69 gatunków owadów i 7 gatunków grzybów wykorzystuje czosnaczek jako pokarm.
• Początkowo hodowany jako zioło stał się uciążliwym chwastem, szczególnie w Ameryce Północnej. Od 2006 roku zwalcza się go w wielu stanach USA.
• Owady i grzyby, które żywią się nim nie występują na kontynencie Ameryki Północnej co zwiększyło wydajność nasion.
• Nasiona czosnaczka mają zdolność kiełkowania nawet po pięciu latach, co utrudnia zwalczanie mechaniczne tej rośliny.