n

DZIEWIĘĆSIŁ BEZŁODYGOWY (Carlina acaulis)

Gatunek rośliny należącej do rodziny astrowatych. Należy do niej około 34 gatunki roślin pochodzących z okolic Morza Śródziemnego, Wysp Kanaryjskich i Azji Zachodniej.

W Polsce występuje 5 gatunków rosnących w miejscach ciepłych i nasłonecznionych. Występuje w rejonie alpejskim południowej i centralnej Europy, posiada wiele nazw lokalnych takich jak: kołtunowe ziele, zajęcza rzepa, rozetek, złoto głów, Karolinek, pchące, osetek, oset, Karlina, kąsina, dziewięciornik, czartopłoch oraz dziewięćsił – przyziemny, niski, biały, bezprętowy.

flat,550x550,075,f

WYSTĘPOWANIE I ŚRODOWISKO

Roślina ta występuje w górskich regionach Europy południowej i środkowej na suchych murawach i obrzeżach lasów nawet do wysokości 2800 metrów n.p.m. W Polsce przede wszystkim występuje w Karpatach i Sudetach w piętrach reglowych, rzadziej poniżej górnej granicy lasu. Poza górami występuje na Nizinie Śląskiej, wyżynach południowej Polski oraz na rozproszonych stanowiskach na niżu Polski na Ponidziu i Kujawach. Roślina ta chroniona jest we wszystkich Górskich Parkach Narodowych oraz w niektórych nizinnych i w wielu rezerwatach przyrody. Głównym siedliskiem gatunku są suche łąki, nasłonecznione zbocza, murawy naskalne, górskie pastwiska, łąki z niską roślinnością, przydroża, miedze, trawiaste i kamieniste zbocza, a szczególnie południowe, wystawione na duże nasłonecznienie skarpy oraz zbocza przy górskich drogach. Wymagania glebowe nie są wygórowane, rośnie on na glebach jałowych, piaszczysto – gliniastych, przepuszczalnych o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym o niedużej wilgotności.

dziew (Medium)

WYGLĄD ROŚLINY

Dziewięćsił bezłodygowy to roślina charakterystyczna dwuletnia lub wieloletnia przypominająca przyziemną, kolczastą gwiazdę. Posiada długi i gruby korzeń palowy, słabo rozgałęziony
i drewniejący, z którego wyrasta silnie zredukowana łodyga wysokości zaledwie 3 cm. Dziewięćsił choć w nazwie posiada „bezłodygowy” łodygę czasem jednak ma, może ona mieć kilkanaście a nawet 20 cm, zazwyczaj jednak wcale jej nie posiada, a z korzenia wyrasta duża rozeta charakterystycznych i efektownych liści zebranych w różyczkę średnicy 30-40 cm. Liście są pierzaste, powcinane, kolczaste, zbiegające w ogonek i posiadają białawo-pajęczynowaty spód. W sierpniu ze środka rozety, czyli różyczki liściowej wyrasta piękny kwiatostan – kolisty koszyczek średnicy do 15 cm. Okrywa koszyczka utworzona jest z listków zewnętrznych kolczastych, podobnych do liści oraz wewnętrznych szeroko rozpostartych słomiastych, srebrzystobiałych lub z różowym odcieniem.

Listki okrywy są higroskopijne, na deszcz zwijają się ponad koszyczkiem, składającym się z licznych drobniutkich kwiatków rurkowatych, otwierających się tylko w dni słoneczne. Korona tych kwiatków ma kształt małego kieliszka o pięciu ząbkach i długiej rurce, otoczona jest wianuszkiem puchu zastępującym kielich i stanowiący aparat lotny dla dojrzałego owocu, który jest niełupką długości do 5 mm. Dzięki bardzo dużemu aparatowi lotnemu owoce roznoszone są przez wiatr na znaczne odległości. Roślina kwitnie od lipca do września, przy czym czas trwania kwitnienia jest uzależniony od temperatury. Wysoka temperatura powoduje szybkie przekwitanie kolejnych okółków kwiatków rurkowych.

dziewiecsil (3)

ZAGROŻENIA I OCHRONA

W Polsce dziewięćsił bezłodygowy podlega ścisłej ochronie. Dawniej masowo zbierany ze względu na walory dekoracyjne oraz właściwości lecznicze. Przyczyniło się to do wyniszczenia wielu stanowisk w górach. Źródłem zagrożenia obecnie jest działalność gospodarcza człowieka, wycinka drzew, eksploatacja wapnia oraz zaprzestanie użytkowania śródleśnych polan, co powoduje zarastanie przez wyższą roślinność stanowisk dziewięćsiła. Gatunek ten jest coraz trudniejszy do spotkania, ponieważ tereny na których rośnie tracą wymagane warunki bytowe.

dziewiecsil (2)

WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE

Już w Średniowieczu uważany był za roślinę leczniczą. W korzeniu o silnym niemiłym zapachu i ostrym smaku roślina zawiera do 1,25 % olejku lotnego o narkotycznym aromacie, garbniki, substancje gorzkie, żywice, wapń i do 20 % inuliny. Stwierdzono silne działanie przeciwbakteryjne, wyciąg z korzenia hamuje wzrost bakterii gram – dodatnich np. duru oraz gronkowca złocistego. Wyciąg z rośliny jest stosowany w zaburzeniach trawienia, chorobach pęcherzyka żółciowego, biegunkach, zaparciach oraz przeziębieniach i nieżytach górnych dróg oddechowych. Ma też działanie napotne, moczopędne i przeciwgorączkowe. Zewnętrznie odwary z dziewięćsiła stosuje się przy liszajach, wypryskach, grzybicach, świerzbie i innych schorzeniach skórnych. Wzmaga apetyt i przemianę materii.

dziewiecsil (1)

CIEKAWOSTKI

  • Dziewięćsił był użytkowany przez człowieka od wieków. Według Starożytnych legend powstał z łez Heleny, która została porwana i wywieziona do Troi przez Parysa. Symbolizuje wyzwolenie od grzesznego zachowania.

  • Łacińska nazwa wywodzi się od północno – włoskiego dialektu, być może powstała przez zniekształcenie włoskiego Cardina albo od imienia Karola Wielkiego lub Karola V, którzy ponoć wykorzystywali właściwości lecznicze rośliny z tego rodzaju. Karol Wielki miał sen, w którym anioł powiedział mu, że wywar z korzenia tej rośliny jest lekarstwem na zarazę dla jego żołnierzy.

  • Inna legenda mówi, że górale w dawnych czasach wierzyli, że dziewięćsił posiada czarodziejską moc dziewięciu sił, dziewięciu tajemnych mocy, które powodują dziewięciokrotnie silniejsze jego lecznicze i magiczne właściwości od jakiegokolwiek innego ziela.

  • Dziewięćsił na przełomie kilku wieków wykorzystywany był w leczeniu ludowym różnych dolegliwości, zabobonów, chorób. Okadzano nim przestraszone dzieci, polewano odwarem z korzenia głowy z tak zwanym kołtunem, stąd jedna z nazw ludowych „kołtunowe ziele”. Święta Hildegarda zalecała wkładanie ziela do kolebek dzieciom, gdyż zachowuje to dzieci od złego uroku bab i innych strachów. Zalecane było też noszenie ziela przy sobie na odstraszenie złych mocy i na odwagę. Często też zalecano specyfiki lecznicze z tej rośliny w epidemiach, zarazach i zakaźnych chorobach takich jak tyfus
    i dżuma.

  • Korzeń dziewięćsiłu ma też zastosowanie w weterynarii, pobudza wydzielanie śliny, jest też moczopędny i zwiększa produkcję soku żołądkowego. Podawany jest
    w zaburzeniach trawiennych w postaci proszku, naparu, macaratu, często w połączeniu
    z tatarakiem. W krajach alpejskich istnieją przesądy łączone ze zdrowiem koni czy bydła żywionych korzeniem dziewięćsiłu. Korzeń stanowił też paszę dla świń, które same wykopywały dziewięćsił na pastwiskach.

  • Dziewięćsił jest wyjątkową rośliną, ma oryginalne kłujące liście i kwiaty przypominające kształtem słońce. Lubi nasłonecznione stanowiska i jest mrozoodporny, dzięki temu ma zastosowanie jako roślina ozdobna. Wykorzystywana jest przy aranżacji ogródków skalnych. Obsadza się nim skarpy i tzw. Suche murki.

  • Dziewięćsił uważany jest za swoisty higrometr, w pogodny i słoneczny dzień koszyczek otoczony jest promienistymi listkami, okrywy otwierają się, ale gdy tylko się zachmurzy, czyli gdy wzrośnie wilgotność powietrza to listki okrywy wewnętrznej zamykają się by chronić otwarte pylniki przed zawilgoceniem pyłku. Ludowi przepowiadacze pogody twierdzą, że tym sposobem zjawisko to zapowiada nadejście deszczu, co sprawdza się tylko od czasu do czasu.

  • Dzisiaj rozpowszechniony w zdobnictwie motyw rozety liściowej dziewięćsiłu w sztuce podhalańskiej w tkactwie, malunkach i rzeźbie, w dawniejszych czasach był rzadko spotykany. W rzeźbach występowały czasem jako ornament tylko promieniste koszyczki. Motywy zdobnicze tej rośliny używane były tylko na użytek turystów.

  • W niektórych krajach alpejskich np. Szwajcaria i Włochy, dno kwiatowe nazywane mleczym sokiem jadane jest jako warzywo. Po ugotowaniu przypomina w smaku karczochy i nosi nazwę dziki karczoch lub myśliwski chleb.

  • W północnej Hiszpanii i w Kraju Basków roślina ta jest symbolem szczęścia i jako taka jest przytwierdzona nad drzwiami wejściowymi do domostwa.

  • Dziewięćsił uznawany jest za godło botaników polskich. Jego podobizna zdobi pieczęć Polskiego Towarzystwa Botanicznego i okładki naukowego czasopisma „Acta Societatis Botanicorum Poloniae”.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Powered by WordPress
n