n

JESIEŃ KOLORÓW ZŁOTA I PURPURY

Jesień zaczyna się 23 września. A ponieważ od pierwszego września zaczyna się rok szkolny a kontakt z przyrodą staje się rzadszy niż podczas wakacji, okres września i października zwanego okresem złota i purpury uzależniony jest przede wszystkim od pogody. To pogoda wpływa na życie roślin i zwierząt i raz ten okres kończy się w połowie października, a innym razem w początkowych dniach listopada. W okresie tej kolorowej jesieni dzień skraca się o ok. 6,5 godz. W ogródkach i parkach kwitną jeszcze ostatnie rośliny ozdobne – cynie, begonie, astry, szałwie i chryzantemy. W sadach dojrzewają jabłka, gruszki i śliwki. Drzewa w parkach czy lasach stają się w tym okresie kolorowe.
 
Image 

Najpierw pojawiają się jasnozłote pojedyncze liście, następnie całe gałązki na brzozach. Złocieją i czerwienieją klony, buki i jarzębiny. Coraz bardziej żółcieją brzozy, liście lip mają też kolor złota lecz z domieszką ugru, topole i wierzby żółcieją, osika szeleści już złoto rdzawo-czerwonymi listkami. Rodzime dęby gubią liście najpóźniej. Brązowieją też liście grabu. Olchy zrzucają liście jeszcze lekko zielone. Jaskrawą czerwienią odróżniają się pochodzące z Ameryki Północnej dęby czerwone oraz sadzone w parkach i ogródkach sumaki – octowce. Czerwienią się baldachy owoców jarzębiny, czerwone są też osnówki nasion rzadko spotykanego w lasach, a częściej w parkach cisa. Jedynym drzewem spośród iglastych, tracącym na zimę igliwie jest modrzew.

Niewiele zmian jest w kolorycie borów sosnowych za to w lasach mieszanych występuje cała paleta barw. W końcu października opadają liście, tworząc gruby dywan ściółki. Ten okres uroczyście barwnego szykowania się do zimy jest też porą owocowania większości naszych drzew. Opadają już z dębów żołędzie. Sypią się nasiona skrzydlaków, klonów, jaworów, lipy, owocują graby i buki. Dojrzewają szyszki drzew szpilkowych i opadają z sosny i świerka, brunatnieją i rozsypują się pozostawiając pionowo sterczący trzpień szyszki jodły, owocują też krzewy leśne. Na berberysach, róży, głogu, kalinie, trzmielinie, bzie koralowym na tle zielonych jeszcze liści czerwienieją owoce.

Niektóre krzewy, jak dziki bez nie zmieniają koloru liści do końca jesieni.

Czarne, z sinym nalotem „szyszkojagody” jałowca dojrzewają w drugim roku, a obok nich widać tegoroczne zielone owoce. Na leszczynie otwierają się liściaste osłonki, z których wypadają orzechy, kruszyna zmienia barwę jagód z zielonych na czerwony, a następnie, gdy liście jej sczerwienieją, na czarną. Często czerwienieją grona jarzębiny, oraz owoce suchodrzewu z czerwonych na czarne zmieniają barwę owoce szakłaku.

We wrześniu jałowe gleby leśne pokrywają liliowe płaty wrzosu. W runie borów suchych czerwienieją jagody borówki brusznicy, w borze bagiennym i na torfowisku wysokim żurawiny. Tu i ówdzie kwitną jeszcze złoto różne gatunki jastrzębców, nawłoci oraz bladoróżowe płaty macierzanki. Kończy się kwitnienie pszeńców. Można znaleźć kłosy widłaków, a na spodniej stronie liści paproci czerniawe kupki zarodni. We wrześniu dużo jest grzybów.

Z końcem października nie kwitnie już nic, znikają stopniowo owady. Małe pajączki uczepione „babiego lata” odbywają wędrówki. Ostatnie loty odbywają motyle rusałki, a także ćma wstęgówka jesionówka. Żerują jeszcze gąsienice groźnych szkodników barczatki borecznika i zawisaka borowca.

Na martwych gąsienicach barczatki nierzadko ujrzymy kokoniki jej pasożyta a naszego sprzymierzeńca – baryłkarza.

Ptaki, które spędzają u nas tylko okres lęgowy odlatują. Odbywają sie loty sójek. Te które spędzały z nami lato, odlatują na zachód i południe, a na ich miejsce przylatują z północy inne. W połowie września zaczyna się odlot drozdów, lelka kozodoja, kraski i turkawki oraz bociana czarnego. Później już w październiku, gawrony miejscowe odlatują ustępując miejsca tym które mają na północy swe siedziby lęgowe. Odlatują świstunki, kobuz i rodzimy myszołów zwyczajny, a przylatuje z północy myszołów włochaty. Odlatuje gołąb grzywacz i słowik.

Od września spotkać możemy najczęściej w koronach świerków i jodeł liczne stada maleńkich mysikrólików.

Odlatuje natomiast podobny do mysikrólika, który ma żółtą czapeczkę – zniczyk. W słoneczne dni października możemy, o ile w pobliżu gnieździły się szpaki, obserwować ciekawe zjawisko: stare ptaki siadają w pobliżu swoich dziupli lub skrzynek lęgowych i śpiewają, jak za dobrych, wiosennych czasów.

To pożegnanie przed odlotem miejsc lęgowych.

Pod koniec października odlatują ostatnie, stare szpaki. Pojawiają się pierwsze gile. Niektóre z ptaków przylotnych łamią regułę i pozostają u nas na zimę zwłaszcza w miastach. Są to szpaki, a od niedawna także kosy.

W tym okresie jarząbek piękny i rzadki kurak leśny rozpoczyna swoje gody dobierając się teraz w pary.

W różny sposób przygotowują się do zimy drobne zwierzęta ssące.

Wiewiórka robi zapasy w dziuplach i w norkach w ziemi, zapasy robi też chomik. Kilka pospolitych lecz rzadko widywanych (aktywnych nocą) koszatkowatych zapada w sen, podobnie jeż, borsuk i świstak. Myszy polne wędrują do pozostawionych na polach stert słomy i do budynków. Myszy leśne, norniki i nornice będą żerować pod śniegiem, w podziemnych korytarzach. Żerują też przez zimę ryjówki.

Image 

We wrześniu rodzi się ostatni miot zająca. Zbierają się już w małe stadka sarny. Są to zazwyczaj stada rodzinne, w których przewodniczką jest zazwyczaj najstarsza z matek. Sierść saren jest w okresie jesienno-zimowym szarawa. Często można usłyszeć w lesie dziwne szczekanie, to głos zaniepokojonego samca sarny – kozła. Od września do października trwa rykowisko jeleni. Byki jelenia są cały czas niespokojne, porykują, łamią porożem młode drzewka. Najdorodniejsze byki bronią dostępu do swych samic przed młodszymi samcami. Mają miejsce bójki, rzadko jednak krwawe. Wieniec lub poroże (rogi mają żubry, kozice, bydło) jest wbrew pozorom orężem typowo turniejowym, a nie morderczym. Zwierzęta zwierają się porożami i przepychają wzajemnie. Pokonany nie jest goniony, tylko symbolicznie. Ucieczka rywala wygasza bowiem instynkt agresji u zwycięzcy. Swoje gody mają też w okresie sierpnia i września łosie a październiku daniele.

Dziki w jesieni intensywnie żerują – ich przysmakiem są orzeszki buka. Młode warchlaki utraciły już swe pasiaste sukienki, podobne są już barwą do starych. Całe rodziny tworzą spore watahy. Także wilki tworzą stada zwane zgrają lub watahą przyłączają się do nich o tej porze samotniki i podrostki żyjące wiosną i latem samotnie.

Na polach zakończyły się zbiory zbóż i traw, ale przez cały wrzesień trwają jeszcze podorywki, czyli przewracanie wierzchniej warstwy gleby pługiem lub broną. Po wykonaniu podorywki zaczyna się okres orki.

Widok tych pól jest nieco smutny, budzi jednak nadzieje że człowiek przezornie myśli o jak najlepszym przygotowaniu ziemi pod przyszłe zbiory. Zaorane pola nie wyglądają jednakowo, inaczej wygląda w jesiennym oświetleniu drobno prążkowane pola po podorywce, inaczej grubo pokreślone głęboką orką zimową. Zielone, szarawą nieco zielonością są jeszcze we wrześniu pola okopowe – ziemniaka i buraka, zielone są wysokie łany kukurydzy, której żniwa właśnie się zaczynają. Trwają też zbiory cebuli, pomidorów i strączkowych. Zmiany zachodzą szybko, bo w październiku zazielenią sie już oziminy.

Ten rolniczy krajobraz zdobią dodatkowo plamy zieleni przydrożnej i śródpolnej.

Na miedzach i przydrożach wyraźniej teraz można zauważyć wysokie łopiany oraz „osty” to jest osty właściwe i „osttopodobne” popłochy i ostrożenie. Szarawozielone, jakby suchawe, kwitną purpurowo do końca jesieni.

Kręcą się koło nich często pszczoły – ostatnie to rośliny miododajne. Na owocostanach pojawiają się zięby opuszczające lasy i ogrody. Po polach za pługiem kroczą stada gawronów i kawek. Krukowate ptaki, niezbyt lubiane przez rolników ponieważ wyrządzają szkody w zasiewach „odpłacają się” teraz niszcząc odkryte w skibach przez pług niewyobrażalne ilości larw szkodliwych owadów i gryzoni.

Łąka wciąż zielona, wabi jeszcze okazałymi białymi lub białawymi kwiatostanami dużych roślin baldaszkowatych – dzikiej marchwi, koniopłochu, a także dzięgielu oraz czerwonymi ostrożeni i krwiściegu. Złocą się też koszyczki brodawnika. Na łąkach wilgotniejszych ujrzymy fioletowo-purpurowe kwiaty bodziszka.

W październiku na ostach pojawiają się makolągwy i szczygły. Rozpoczynają wędrówkę choć nie wszystkie potrzeszcze odlatują pojedynczo przepiórki, derkacze i świergotki.

Image 

Roślinność bagienna i brzegów wód stopniowo zmienia barwę, szarzeje i rdzewieje. W pasie trzciny i oczeretów na kolbach pałki wodnej i wiechach trzcin we wrześniu pojawiają się białawe kłębki puchu nasiennego.

Gdzieniegdzie kwitną jeszcze ostatnie żółte grążele i białe grzybienie. W październiku możemy zobaczyć już tylko spóźniony kwiat żabieńca babki wodnej. Życie roślin podwodnych czy zwierząt związanych z wodą zależy od charakteru zbiornika.

W małych stawach wcześniej opadają w głębię wód rośliny, wcześniej zamiera życie drobnych skorupiaków. Po prostu płytki zbiornik wcześniej się oziębia. Na głębokich jeziorach proces ten postępuje wolniej. Na lustrze wód widać ptaki czarne, biało- czarne łyski i kaczki. Najpospolitsze są krzyżówki, gągoły, cyranki i cyraneczki, grążyce, podgorzałki i czernice. Możemy zobaczyć także perkozy i żerujące na płytkich wodach łabędzie.

Na odludnych, nadbrzeżnych łąkach możemy zobaczyć małe stadka dzikich gęsi.

Gęgawy łączą się w wielkie stada, które w dwuramiennych kluczach rozpoczynają w tym okresie wędrówkę na południe.

Na naszych wodach żeruje teraz wiele ptaków, wędrujących z bardziej na północy położonych regionów. Odlatują bociany, żurawie, z drapieżnych kanie, błotniaki i rybołowy. Część kaczek zostaje aż do mrozów, niektóre zimują na wodach niezamarzających.

Najpiękniejsza jest jesień złota i purpury w górach. Już we wrześniu oszałamiają bogactwem barw mieszane lasy dolnego regla.

Kwitną też wtedy dziewięćsiły i goryczki. Na podgórskich łąkach przekwitają podobne do krokusa ziemowity. Na przełomie września i października zapadają w sen zimowy świstaki i układają się do drzemki niedźwiedzie.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Powered by WordPress
n