n

JODŁA POSPOLITA (Abies alba)

Jodła to drzewo szpilkowe z rodziny sosnowatych. Zimozielone (w puszczy żyje ok 500 lat). Charakteryzuje się gołymi cylindrycznymi lub wąsko stożkowatymi strzałami. Gałęzie wyrastają ze strzały na ogół prostopadle do niej lub są nieco ku górze wzniesione. Tworzą one okółki wyraźnie odgraniczające roczne przyrosty pędu głównego.
 
WYSTĘPOWANIE:

Występuje w stanie dzikim w górach środkowej i południowej Europy ( nie występuje w Skandynawii, Francji i Anglii oraz na Półwyspie Iberyjskim z wyjątkiem Pirenejów).

W Polsce rośnie głównie na południu kraju, jej naturalna granica północnego zasięgu przebiega wzdłuż linii wyznaczonej przez miasta Nową Sól, Ostrów Wielkopolski, Łódź, Lublin i Zamość.

W kraju najładniejsze bory jodłowe znamy w Górach Świętokrzyskich, w Karpatach na Babiej Górze i na Roztoczu. W Tatrach dorasta do 1400 m npm. natomiast w Alpach i Pirenejach do 2000 m npm. Jodła zajmuje w Polsce zaledwie ponad 2,5 % powierzchni leśnej gdy na przykład w Austrii 7 % a w Szwajcarii ponad 20 % powierzchni. Mimo to stanowi istotny element w lasach górskich i wyżynach środkowej i południowej połaci Polski. W Sudetach nie odgrywa już większej roli, bo obejmuje tylko 0,3 % areału tamtejszych lasów. W górach Izerskich, Sowich i Karkonoszach została wyniszczona prawie doszczętnie. Jakkolwiek w Karpatach też jej nie oszczędzano, to jednak drzewostany jodłowe lub z jaj dominacją stanowią tam jeszcze ponad 35 % obszaru lasów.

W naturze jodła występuje w lasach górskich z bukiem, świerkiem zaś na nizinach z sosną zwyczajną i dębem. Czasem tworzy czyste drzewostany.

W Europie już od dwóch stuleci jodła powoli wymiera i kurczy się jej zasięg. Badania wykazały, że w XX wieku obszar, na którym występowała zmniejszył się o 50 %, a w Niemczech nawet o 70 %. To wysoce niepokojące zjawisko dotyczy również Polski, a przekonywującym przykładem jest wyżyna Krakowsko-Częstochowska, gdzie u schyłku XIX stulecia rosła ona pospolicie. Klęska przyszła wraz z nasilającą się gospodarczą działalnością człowieka. W następstwie karczowania lasów, bezmyślnego wprowadzania sosny i przeobrażania środowiska naturalnego, doszło do degradacji gleb oraz niekorzystnej zmiany stosunków wodnych. Do degradacji przyczyniło się też masowe wycinanie młodych drzewek w okresie świąt. Kolejnym krokiem wiodącym do zagłady była rozbudowa przemysłu bez uwzględnienia urządzeń ochronnych. Rozpoczęło się nieustanne zatruwanie jodły, która jest bardzo wrażliwa na emisje dwutlenku siarki i fluorowodoru.

W następstwie tych wszystkich poczynań 50 % obszaru wyżyny Śląskiej jest już zupełnie pozbawiona jodły. Historia wyniszczenia jodły w Sudetach miała podobny przebieg.

WYMAGANIA

Jodła jest wymagająca i kapryśna choć to nasz krajowy gatunek.

Ma dwa wymagania w stosunku do wilgotności powietrza. Źle rośnie na glebach mokrych i podmokłych, suchych piaszczystych i ciężkich gliniastych.

Nie znosi suszy i upałów, niskich temperatur i skoków temperatury, zanieczyszczonego powietrza. W surowe zimy marznie w różnym stopniu, zwłaszcza poza lasami i poza naturalnym zasięgiem, cierpi od spóźnionych przymrozków wiosennych.

Jodła to gatunek cienioznośny (młode drzewa cieniolubne), w zwarciu i zacienieniu traci jednak szybko dolne gałęzie.

CHARAKTERYSTYKA

Jodła pospolita w Polsce osiąga 40-50 m i 1,5-2 m pierśnicy.

Kora początkowo gładka, popielatoszara z pęcherzykami żywicy , zaś w późniejszym wieku łuszczy się cienkimi płatkami, stara kora jest spękana na tarczkowate płytki.

Pień to prosta strzała, łatwo oczyszczająca sie z bocznych gałęzi.

Palowy system korzeniowy młodych okazów przechodzi z czasem w układ ukośny, a na obszarach zabagnionych korzenie rosną płasko pod powierzchnią gruntu. Ten dobrze rozwinięty system korzeniowy sprawia, że opiera się ona intensywnym wiatrom, co w górach ma niebagatelne znaczenie. Ponadto dzięki obfitej i dość szybko rozkładającej się ściółce wywiera korzystny wpływ na glebę, wzbogacając ją w związki próchnicze i mineralne.

Cechuje jodłę stożkowa korona, która u starszych drzew ma pokrój walcowaty, z charakterystycznym wierzchołkiem wykształconym w postaci tzw. bocianiego gniazda, to wskutek zahamowania wzrostu wierzchołka.

Igły jodły są spłaszczone, z wierzchu ciemnozielone błyszczące, na stronie spodniej posiadają dwa białe paski nalotu woskowatego. Wierzchołki igieł zaokrąglone i nieznacznie wcięte. Rozłożone płasko, grzebieniasto w dwóch warstwach, dolne dłuższe. Igła jodły żyje 8-12 lat.

JODŁA

należy do drzew jednopiennych o kwiatach rozdzielnopłciowych i wiatropylnych. Kwitnie przy końcu kwietnia lub z początkiem maja. Kwiaty męskie żółto-jasnozielone powstają w pachwinach igieł na dolnej stronie pędów, zaś żeńskie górnych stronach ubiegłorocznych przyrostów pędów poziomych. Mają one kształt zielonych szyszeczek skierowanych zawsze w górę.

Szyszki dojrzewają pod koniec lata i rozpadają się, tak że na drzewie pozostaje tylko ich oś, tzw. trzpień. Dojrzałe szyszki mają walcowaty kształt (10-14 cm dł.), łuski wspierające nieco wystające i zawinięte.

Dochodzące do długości 1 cm trójkątne skrzydlate nasiona posiadają dwa pęcherzyki zawierające płynną żywicę.

Na otwartych stanowiskach jodła obradza już w trzydziestym roku życia, natomiast w zwarciu w wieku 60-70 lat.

Jodła często jest atakowana przez mszyce, z których spadzi pszczoły wytwarzają jeden z najbardziej cenionych miodów.

Zastosowanie:

Jakkolwiek drewno jodły odznacza się zupełnym brakiem żywicy, to jednak pod względem składu chemicznego oraz właściwości technicznych jest prawie identyczne z drewnem świerka. Natomiast w korze jodły poza garbnikami i związkami chemicznymi stwierdzono też nieznaczną ilość żywicy. Jej drewno jest lekkie, miękkie i łatwo łupliwe. Dość szybko ulega jednak paczeniu, a ponadto, pęka przy wysychaniu. Można je barwić i sklejać, ale trudniej polerować i powlekać politurą. Cechuje się też dość dużą odpornością na działanie kwasów i zasad. Jako bardzo trwałe w zetknięciu z wodą było dawniej stosowane przy budowie mostów, śluz i przewodów wodociągowych. Ponadto służyło do wyrobu mebli, beczek, skrzyń, zabawek i przedmiotów gospodarstwa domowego. Obecnie wytwarza się z niego belki, krokwie, gonty oraz wagony towarowe. W szkutnictwie drzewo jodłowe używane jest do wyrobu masztów i części jachtów.

Ze względu na właściwości rezonansowe znaleziono również zastosowanie w produkcji piszczałek organowych. Oprócz tego nadaje się do wyrobu zapałek, płyt pilśniowych, wiórowych i ścieru drzewnego. Z uwagi na brak żywicy drewno jodłowe jest używane w przemyśle celulozowo – papierniczym. Nasiona jodły zawierają 12 % olejku eterycznego, złożonego z różnych terpenów. Służy on do wyrobu kosmetyków i płynów kąpielowych, a z igliwia można uzyskać bogatą w karoteny mączkę witaminową jako dodatek do pasz.

Jednoroczne gałązki tzw. cetyna jodłowa służy do otrzymywania olejku eterycznego stosowanego do nacierań przy bólach reumatycznych i do kąpieli wzmacniających. Wykrztuśne działanie olejku wykorzystywane jest przy inhalacjach w stanach zapalnych gardła i oskrzeli. Szyszki dostarczają olejku wykorzystywanego w perfumerii. Esencja jodły pospolitej działa wzmacniająco, uzdrawiająco i pobudza kreatywność. Wśród indian używano gałęzi jodłowych do wykładania podłóg w namiotach – łaźniach służących do modłów i oczyszczania od złych duchów. Budowano też z gałęzi prycze w obozowiskach, wyrabia się z włókien korzeni sznury i liny. Plemiona Kri używają jodły do wyrobu ram, zabawek, wioseł, szkieletów namiotów, elementów konstrukcyjnych budynków i dachów. Z żywicy kory wytwarzają dziegieć, którą uszczelniają dachy i łodzie. W Grecji i Rzymie z lekkiego drewna jodeł budowano domy, jak również okręty. Długie i proste pnie jodłowe długości ok 30 m doskonale nadawały się na maszty.

Mity i symbole.

Już od najdawniejszych czasów jodła stanowiła obiekt zainteresowań ludzi. Nie pomijano jej w obrzędach religijnych, i w legendach związanych z zabiegami magicznymi.

W Grecji była świętym drzewem poświęcona Bogini Księżyca lasów i gór Artemidzie patronce narodzin oraz bogu życia i winnej latorośli Dionizosowi. Uczestnicy procesji ku czci Dionizosa wymachiwali gałęziami jodłowymi, oddając drzewu w ten sposób należny szacunek. Jodła była również drzewem narodzin Adonisa – patrona fenickiego miasta Byblos, który z racji swych mezopotamskich korzeni był także prekursorem przed dynastycznego Ozyrysa w Egipcie. Coroczna śmierć (jesień) i zmartwychwstanie (wiosna) ducha roślinności zostały przeniesione przez ludy Bliskiego Wschodu na bogów płodności. Rośliny zimozielone zawsze symbolizowały ciągłość życia.

Rzymianie wróżyli z poszumu gałęzi jodłowych oraz z zachowania ptaków latających w pobliżu jodły. Ponadto wierzyli w jej uzdrawiającą moc i dlatego zalecali chorym aby opierali sie o pień jodły.

Czcili ją również Żydzi, wykorzystując drewno do budownictwa sakralnego. Wystarczy wspomnieć, że w świątyni jerozolimskiej Król Salamon rozkazał wyłożyć podłogę tarcicami jodłowymi.

Jednak największą czcią była otaczana w Rumunii. Wywar z igieł dodawany do wody, w której kąpano niemowlę miał je wzmocnić i eliminować złe moce. Zespolenie nowo narodzonego z jodłą rozciągało się na całe życie, albowiem istniało przekonanie, jakoby los człowieka miał swój rejestr na szczycie drzewa.

Z tego względu układano dziecko pod jodłą, modlono się na klęczkach i ryto w korze znak noworodka. W miarę dorastania do jego obowiązku należała opieka nad przeznaczoną mu jodłą. W okresie narzeczeństwa składano sobie pod drzewem przyrzeczenie miłości i wierności.

Jeśli umarł młody człowiek, to na jego grobie sadzono jodłę, a w razie śmierci podczas wojny i niemożliwości sprowadzenia zwłok chowano w przeznaczonej dla niego trumnie drzewo jodłowe.

Zgodnie z tradycjami słowiańskimi bóstwa leśne Dziwica i Boruta mieszkały w jodłach, a Król Borów rezydował w najstarszej jodle w puszczy.

W Polsce również nie zapominano o jodle. Na Podhalu służyła do wyrobu trumien gdyż wierzono, że zapewni zmarłemu wieczny spokój i głęboki sen. Wykorzystywano też wióry pozostałe z kołków wbijanych do trumny starte na proszek i wsypane do wódki miały wywoływać miłosne zauroczenie. Jodła była ponadto uosobieniem żalu i smutku. Element ten znajdujemy w popularnej arii Jontka z opery Stanisława Moniuszki Halka, „Szumią jodły na gór szczycie, patrzą sobie w dal, a młodemu smutne życie, gdy ma w sercu żal”.

Z kolei w Niemczech symbolizowała wierność, co zostało wyrażone w znanej ludowej pieśni śpiewanej często w okresie świąt Bożego Narodzenia „o jodło, o jodło jak wierne są twe liście”.

To nie przypadek, że w Boże Narodzenie ubieramy jodełkę -drzewo światła.

Od starożytności rośliny zimozielone były nie odłączną częścią obrządku środka zimy.

Pochodzący z Devonu św Bonifacy, żyjący w VIII wieku, wyruszył do Europy, by nieść chrześcijaństwo plemionom germańskim. Wiecznie zielona jodła była w tym czasie uznawana w Anglii za symbol chrześcijaństwa i nieśmiertelnego Boga.

Plemiona germańskie czciły dąb, który był bogato dekorowany w czasie świąt Zimowego Przełomu. Jak głosi legenda, Bonifacy w geście przeciwstawienia się pogańskiemu świętu ściął dąb, który miał stanowić centrum obchodów. Ku zdziwieniu wszystkich z wyciętego pnia wyrosła jodła. Od tego czasu narodził się w Niemczech zwyczaj dekorowania jodły świeczkami, by także w nocy św. Bonifacy mógł głosić wiarę wśród pogan. Tradycje te w końcu zanikły, by ponownie w XVIII wieku odżyć w Niemczech, skąd rozprzestrzeniły się na cały świat chrześcijański.

Do wnętrza domu pierwsze drzewko przybrane błyszczącymi gwiazdkami przyniósł podobno Marcin Luter. Zwyczaj przystrajania gałązek zwanych „bożym drzewkiem” sięga średniowiecza. Dużą gałąź ozdobioną jabłkami, kolorowymi łańcuchami, orzechami i klejoną słomą wieszał gospodarz u sufitu. Inne, mniejsze nad drzwiami wejściowymi miały chronić ludzi przed złem, zmorami oraz zapewnić dobrobyt i szczęście.

Pierwszą choinkę jodłową przywiózł do Anglii książę Albert, mąż królowej Wiktorii. Przystrojone bogato drzewko zjawiło się na zamku w Windsor w 1841 roku. Bardzo spodobało się królowej. I szybko znalazło się w innych zwłaszcza bogatych domach arystokratów i zamożnych przedstawicieli klas średnich.

W czasach wiktoriańskich na choince pojawiły się zapalone świece a pierwsze lampki elektryczne pojawiły się w 1895 roku.

Przez wiele wieków jodła stała się symbolem, który istnieje do dziś. Jodła pomaga radzić sobie z emocjami, wycisza i łagodzi stres. Uchodzi za oznakę dumy. Jest symbolem trwałości i cierpliwości. Dlatego każdy chciał mieć jodłę w swoim domu. Robione z niej miotły miały chronić domowników przed zmęczeniem i uporać się z nieśmiałością oraz wskazywać drogę do prawdziwej miłości.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Powered by WordPress
n