n

Ostrożeń warzywny (Cirsium oleraceum)

Jest to roślina wieloletnia, zbliżona do ostu, należąca do rodziny astrowatych. Polskie nazwy ludowe ostrożenia to: chrabust, chrobust, czarcie żebro, czarownik, czartopołoch, drapach, drapacz łąkowy, jachłopak, oset warzywny, ostrożeń żółtawy, popłoch, sierpik, żebro diable, pietra ziele, carskie ziele, strachopłoch.

 


Rozmieszczenie i siedlisko

Ostrożeń występuje niemal w całej Europie, z wyjątkiem rejonu śródziemnomorskiego. Ponadto wokół Morza Czarnego i na Syberii. W Polsce jest pospolity na całym niżu i w niższych położeniach górskich do regla dolnego. Rośnie przy lasach, na polanach, pastwiskach, ugorach, w dolinach rzek i na torfowiskach. Odpowiadają mu gleby żyzne i wilgotne. Wymaga zasilania w wodę, dobrze znosi duże zmiany wilgotności gleby. Unika gleb kwaśnych, ubogich w węglan wapnia. Na łąkach wapiennych może pojawiać się masowo. Wrażliwy na udeptywanie i spasanie. Pojawia się najczęściej w maju po pierwszym pokosie.

 

Opis rośliny

Ostrożeń wykształca niemal poziome, walcowate grube kłącze, z którego wyrastają w wiązkach nitkowate korzenie. Łodyga wyrasta do wysokości od 40 do 120 cm, jest pojedyncza lub w górze rozgałęziona, pusta w środku, rzadko owłosiona, gruba. Ulistnienie tej rośliny jest skrętoległe. Liście wyrastają równomiernie i dość rzadko na całej wysokości łodygi. Dolne liście duże, miękkie, do 40 cm długości, pierzastodzielne, karbowane, lirowate, z odcinkami liści u nasady zwężonymi w oskrzydlony ogonek, brzegiem nierówno ostro koląco ząbkowane. Górne liście są mniejsze, pojedyncze, siedzące, uszkowato obejmujące łodygę, niepodzielnie, jajowate, grubo ząbkowane. Wyrastają na całej długości, aż po kwiatostany. Kwitnie od lipca do września. Żółto-białawe kwiatostany to koszyczki złożone z kwiatów rurkowych koloru żółtego (rzadko purpurowo-czerwonego). Koszyczki kwiatowe duże, długości 2,5 – 4 cm, zebrane po kilka na wierzchołku łodygi i otoczone dużymi, jasnozielonymi, jajowatymi, kolczasto orzęsionymi liśćmi. Łuski okrywy jasnozielone, zaostrzone, odstające. Owocem są szarożółte, podłużne i słabo kanciaste niełupki o długości 4 – 4,5 mm z białym puchem kielichowym, niekiedy do 18 mm długości.

 

Właściwości i zastosowanie

Składnikami aktywnymi ziela są: mieszanina co najmniej 7 flawonoidów, m. in. linaryna, pektolinaryna, trójterpeny, fitosterole, garbniki, pektyny, węglowodory, żywice, olejek eteryczny i sole mineralne.

  1. Zastosowanie w medycynie

    Ostrożeń posiada właściwości odtruwające, żółciotwórcze i żółciopędne. Kwasy fenolowe i flawonoidy ochraniają wątrobę przed marskością i stłuszczaniem. Działanie żółciopędne i rozkurczowe wykorzystuje się w leczeniu profilaktycznym kamicy żółciowej, stanów zapalnych wątroby i niedoborze żółci. Leczy zapalne stany dwunastnicy, żołądka, wzmaga regenerację komórek wątrobowych. Fitosterole i flawonoidy powodują hamowanie stanów zapalnych, a laktony i fenolokwasy zawarte w ostrożeniu mają właściwości przeciwnowotworowe. Wspomaga przemianę materii, przyśpiesza usuwanie szkodliwych związków z organizmu. Napar obniża poziom cukru we krwi. Działa też moczopędnie wskutek zwiększenia filtracji w kłębuszkach nerkowych i zmniejszania resorpcji zwrotnej. Działa również przeciw zapaleniu w przewodzie pokarmowym. Hamuje nadmierny wzrost flory bakteryjnej, reguluje resorpcję w jelicie cienkim i działa ściągająco. W medycynie ludowej miał zastosowanie jako środek przeciw schorzeniom reumatycznym i dnie oraz jako środek poprawiający trawienie. Mycie włosów w odwarze miało zapobiegać ich wypadaniu. Stosowany był w przewlekłych chorobach skóry. Leczył też zapalenie oczu i zatok bocznych nosa.

  2. Zastosowanie w kuchni

    Kłącza i młode rośliny są smacznym warzywem. Można je spożywać po ugotowaniu w całości, przyrządzać jak jarzynę lub świeże rozdrobnić oraz stosować jako dodatek do sałatek i surówek. Posiadają dużą wartość odżywczą, w suchej masie występuje białko, wapń, potas i magnez. Z nasion można otrzymać olej roślinny.

  3. Zastosowanie w farmacji

    Zioło używane jest przez firmy farmaceutyczne i kosmetyczne do produkcji różnych preparatów ujędrniających skórę.

Ciekawostki

  • W Japonii i Indiach ostrożeń uprawia się jako warzywo.
  • Nazwa rodzajowa Cirsium pochodzi od Kirsion, antycznej nazwy jakiegoś gatunku ostu o działaniu leczniczym (z gr. Kirsos – żylaki).
  • Nazwa gatunkowa oleraceus znaczy warzywny (z łac. Olus – jarzyna, zielenina).
  • Roślina ta ma kwiaty przedprątne i jest miododajna, odwiedzana i zapylana jest przez błonkówki i motyle. Służy też za schronienie dla wielu owadów. Gąsienice często ukrywają się między liśćmi osłaniającymi. Nasiona tej rośliny rozsiewane są przez wiatr.
  • W okresach głodu ziele ostrożenia było traktowane jako warzywo. Młode pędy i liście używane były do gotowania barszczu. W czasie zsyłek na Syberii ratowało niejedno życie. Młode liście mają smak do złudzenia przypominający sałatę, później robią się gorzkie.
  • Dzięki łatwemu rozmnażaniu wegetatywnemu i generatywnemu może opanowywać znaczne przestrzenie łąk. Dawniej uważany był za chwast, ponieważ bujnie rosnąc „zagłuszał” sąsiednie rośliny. Obecnie podkreśla się raczej jego wartość ze względu na wzbogacenie paszy w składniki pokarmowe. Jest chętnie zjadany przez bydło. Na paszę nadają się tylko młode rośliny, wzmacniają one system trawienny zwierząt.
  • Konie żywione sieczką z ostrożenia nabierają gładkiej i lśniącej sierści.
  • Już w średniowieczu znano właściwości ostrożenia warzywnego czyli czarciego żebra. Od setek lat stosowany jako naturalny antybiotyk przy zapaleniach i chorobach skóry. Podobno prababcie zwalczały nim trądzik i łuszczycę. Odwar z czarciego żebra stosowany wewnętrznie uspokaja nerwy, wzmacnia siły człowieka cierpiącego na ogólne osłabienie, odtruwa i oczyszcza organizm.
  • Przekazy ludowe mówią, że Pan Bóg stworzył tę roślinę na pożytek ludziom, ale na złość Panu Bogu, diabeł chciał roślinę tę zniszczyć. Chciał więc zgryźć korzeń rośliny, ale w pośpiechu zapomniał, że korzeń jest twardy i drzewiasty. Wyłamał sobie przez to przedni ząb i na wieki został już szczerbatym. Ludzie przez to ten korzeń czartowym żebrem nazwali, bo po wykopaniu wygląda jakby był nadgryziony.
  • Czarcie żebro od dawna znane było i stosowane w magii. Wierzono, że ma moc ochronną oraz odczynia uroki i klątwy. Dawniej czarownice stosowały tą roślinę do rzucania czarów na kogoś. Roślina usuwała też uroki rzucane przez złych ludzi. Kąpiel z wywaru działa orzeźwiająco, „wyciąga” chorobę i złe moce z organizmu. Odwar czarciego żebra w czasie kąpieli gęstnieje lub galaretowieje. Na powierzchni wody z wywarem pojawiają się tak jakby tłuste plamy. Po kąpieli zdrowego człowieka „bez klątw” woda jest przejrzysta i nie zmienia swojego wyglądu. Kąpiele w zielu mają wypędzić, jak nazwa potoczna wskazuje, czarta. Wodę z kąpieli wylewano na rozstaje drogi lub odludne miejsca aby „uroki nie przeszły na innych”.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Powered by WordPress
n