Jest to gatunek rośliny należącej do rodziny szczecinowatych. Szczecinowate to rodzina roślin okrytonasiennych z rzędu szczeciowców. Zalicza się do nich, w zależności od ujęcia systematycznego, około 230 gatunków. Rośliny te to byliny z główkowatymi kwiatostanami, liśćmi naprzeciwległymi i suchymi owocami zawierającymi pojedyncze nasiona.

Występowanie i środowisko

Świerzbnica polna pochodzi z Europy oraz części Azji (zachodnie tereny Syberii, Zakaukazie, i Kazachstan). W Ameryce Północnej jest gatunkiem zawleczonym, choć już zadomowionym i szeroko rozprzestrzenionym. W Polsce występuje bardzo licznie od Bałtyku aż po regiel dolny gór. Preferuje gleby dość lekkie, luźne, gliniaste. Roślina wapieniolubna rosnąca na podłożu o odczynie zasadowym lub obojętnym. Rośnie na suchych zboczach, średnio wilgotnych łąkach, przydrożach, a także na obrzeżach lasów i w zaroślach. Czasami wyrasta w uprawach, gdzie staje się niepożądanym chwastem. Gatunek charakterystyczny dla łąk grądowych.

Opis

Pod ziemią świerzbnica posiada rozgałęzione kłącze i korzeń palowy, który dorasta do 1 metra długości. Nad ziemią wyrasta sztywno wzniesiona gałęzista łodyga w całości pokryta dość gęstymi włoskami. Ponadto w dolnej części ma szczecinki skierowane w dół.

Bylina ta ma wysokość od 30 do 80 cm. Posiada liście o zmiennym kształcie i różnym stopniu owłosienia, w dole łodygi gęsto a w górze odlegle ulistnione. Liście są matowe, szarozielone, owłosione lub nagie. Dolne ogonkowe, jajowato lancetowate o długości 20-70 cm, niepodzielne, całobrzegie lub ząbkowane. Górne o blaszce liściowej głęboko wciętej, siedzące, pierzastodzielne, naprzeciwległe, odlegle ząbkowane.

Kwiatostanem jest długoszypułkowa, półkolista główka o średnicy do 4 cm (koszyczek). Kwiaty niebiesko-fioletowe, czerwonawe lub białe. Listki okrywy wyrastają gwiaździsto. Szypułka koszyczków i dno kielicha są owłosione. Kwiaty dwupłciowe o średnicy 3-4 cm a jednopłciowe o połowę mniejsze. Jednopłciowe złożone są przeważnie z kwiatów męskich. Kwiaty skrajne w koszyczku są większe od środkowych. Ich korona ma 4 płatki różnej wielkości. Na kielichu występuje 8 szczecinowatych ości i 4-ząbkowy kieliszek. Roślina kwitnie od maja do września.

Owocem świerzbnicy jest owłosiony orzeszek, opatrzony organem lotnym lub czepnym, powstałym z rozrośniętego kielicha.

Ciekawostki

• Świerzbnica dziś uznawana jest za chwast, ale w przeszłości była stosowana w medycynie ludowej.

• Roślina zawiera m.in. irydoidowe związki chromogenne, saponiny, fenolokwasy, fitosterole, garbniki i flawonoidy.

• Związki występujące w roślinie zapobiegają:

  • toksycznym uszkodzeniom wątroby
  • obniżają poziom cholesterolu we krwi,
  • działają przeciwzapalnie i cytostatycznie,
  • mają działanie przeciwnowotworowe,
  • działają uspokajająco, rozkurczowo, rozszerzają naczynia wieńcowe,
  • zapobiegają dusznicy,
• Ziele i kłącza stosowane były w leczeniu chronicznych chorób skórnych (świerzb, owrzodzenia, wypryski, pokrzywki, grzybica) i zmian rakowych.
• Wewnętrznie odwar zalecano przy kaszlu, zapaleniu gardła, oskrzeli, zatok i zapaleniu opłucnej.
• Mocno pachnące kwiaty świerzbnicy wabią owady – pszczoły i motyle dzienne, które je zapylają.
• Nasiona roznoszone są przez mrówki.